Alan Turing w Manchesterze: miejsca, historia i komputerowe dziedzictwo miasta

Bletchley Park, godzinę drogi na północ od Londynu, przyciąga większość uwagi dzięki wojennej pracy Alana Turinga przy łamaniu szyfrów, i słusznie. Mniej powszechnie wiadomo, że powojenna kariera Turinga – można argumentować, że równie znacząca historycznie – rozegrała się niemal w całości w Manchesterze, gdzie pomógł zbudować to, co uznaje się za pierwszy na świecie działający elektroniczny komputer z programem zapisanym w pamięci. Ten przewodnik skupia się właśnie na tym manchesterskim rozdziale: co Turing tu naprawdę robił, co pozostało do zobaczenia i jak komputerowe dziedzictwo miasta było kontynuowane po jego śmierci.

Dlaczego Turing przybył do Manchesteru

Po wojnie Turing pracował krótko w National Physical Laboratory w Londynie nad projektem komputera o nazwie ACE, ale sfrustrowany powolnym postępem prac, przeniósł się w 1948 roku na Uniwersytet Manchesterski, dołączając do zespołu kierowanego przez Freddiego Williamsa i Toma Kilburna, którzy budowali tam już eksperymentalną maszynę. Manchester stał się naturalnym centrum tych prac częściowo dlatego, że Kilburn i Williams opracowali lampę Williamsa-Kilburna, formę pamięci komputerowej wykorzystującą lampę katodową, która rozwiązywała krytyczne wąskie gardło (niezawodne, szybkie przechowywanie danych), z którym wciąż zmagały się inne wczesne projekty komputerowe.

Manchester Baby: pierwszy na świecie komputer z programem zapisanym w pamięci

21 czerwca 1948 roku Manchester Small-Scale Experimental Machine – nazywana pieszczotliwie „Baby” – z powodzeniem uruchomiła program zapisany we własnej pamięci, co jest fundamentalnym kamieniem milowym, często przywoływanym jako narodziny nowoczesnego komputera w rozumieniu, jakie nadajemy temu terminowi dziś. W przeciwieństwie do wcześniejszych maszyn liczących (w tym wojennego Colossusa w Bletchley Park, który dało się programować wyłącznie poprzez fizyczne przełączanie okablowania), Baby potrafiła przechowywać zarówno dane, jak i instrukcje w tej samej pamięci elektronicznej oraz modyfikować własny program w trakcie działania – architektura „programu zapisanego w pamięci”, z której korzysta odtąd zasadniczo każdy komputer.

Turing dołączył do zespołu w Manchesterze wkrótce po tym kamieniu milowym i przyczynił się do powstania kolejnej maszyny, Manchester Mark 1 (działającej od 1949 roku), oraz jej komercyjnego następcy, Ferranti Mark 1 (1951), powszechnie uznawanego za pierwszy na świecie komercyjnie dostępny komputer ogólnego przeznaczenia.

Konkretny wkład Turinga w Manchesterze dotyczył bardziej oprogramowania i teorii niż sprzętu – napisał podręcznik programisty dla Mark 1, pracował nad wczesnymi koncepcjami sztucznej inteligencji (jego słynny artykuł z 1950 roku „Computing Machinery and Intelligence”, proponujący to, co dziś nazywamy testem Turinga, powstał właśnie w latach manchesterskich), oraz zajmował się biologią matematyczną, w tym pracą nad morfogenezą (sposobem, w jaki w przyrodzie powstają wzory), co było nietypowe i wyprzedzające swoje czasy jak na informatyka.

GetYourGuideManchester: Alan Turing City Exploration GameManchesterCheck availability →

Życie w Manchesterze i Wilmslow

Turing mieszkał w Wilmslow, miasteczku w hrabstwie Cheshire, około 25 minut pociągiem na południowy zachód od centrum Manchesteru, skąd dojeżdżał na uniwersytet. Jego dom przy Adlington Road, Hollymount, już nie istnieje (został wyburzony), choć Wilmslow zachowuje związki z jego ostatnimi latami życia. To właśnie w Wilmslow, w czerwcu 1954 roku, Turing zmarł na skutek zatrucia cyjankiem, co ówczesne dochodzenie uznało za samobójstwo, choć niektórzy historycy od tamtej pory kwestionują ten werdykt i sugerują, że możliwe było przypadkowe narażenie podczas domowych eksperymentów chemicznych.

Niezależnie od dokładnych okoliczności, jego śmierć nastąpiła niecałe dwa lata po jego skazaniu w 1952 roku za „rażącą nieprzyzwoitość” (jego związek z innym mężczyzną, wówczas przestępstwo w Wielkiej Brytanii) – oskarżenie, które skutkowało wyborem między więzieniem a chemiczną kastracją poprzez terapię hormonalną, na którą Turing się zgodził, i co dziś powszechnie uznaje się za jedną z wielkich niesprawiedliwości w brytyjskiej historii prawnej XX wieku.

Turing otrzymał oficjalne przeprosiny rządu w 2009 roku oraz pośmiertne królewskie ułaskawienie w 2013 roku – jedno z bardzo niewielu indywidualnych ułaskawień, jakie kiedykolwiek przyznano za historyczne skazanie karne w Wielkiej Brytanii – a „ustawa Alana Turinga” z 2017 roku z mocą wsteczną ułaskawiła innych mężczyzn skazanych na podstawie podobnych historycznych przepisów o rażącej nieprzyzwoitości.

Zespół z Manchesteru poza Turingiem

Historia Turinga w Manchesterze jest często opowiadana jako opowieść jednej osoby, ale przełomy komputerowe, do których tam doszło, były w rzeczywistości dziełem zespołowym. Freddie Williams i Tom Kilburn zbudowali podstawowy sprzęt oraz system pamięci opartej na lampie Williamsa-Kilburna, który umożliwił powstanie Baby, jeszcze zanim Turing dołączył do projektu; wielu historyków przypisuje zwłaszcza Kilburnowi rolę co najmniej tak samo kluczową dla sukcesu Baby i Mark 1 jak rola Turinga, choć wkład Turinga w oprogramowanie, teorię programowania i szerszy koncepcyjny szkielet tego, co komputer mógł robić, był wyjątkowy i trwały sam w sobie.

Max Newman, matematyk, który współpracował z Turingiem w Bletchley Park podczas wojny (i który pierwszy zasugerował Turingowi przeprowadzkę do Manchesteru), kierował uniwersyteckim Computing Machine Laboratory i odegrał kluczową rolę w pozyskaniu finansowania oraz instytucjonalnego wsparcia dla projektu. Rozumienie tego jako wysiłku zespołowego, a nie opowieści o pojedynczym geniuszu, jest historycznie dokładniejszym obrazem i takim, który podkreślają zwykle własne retrospektywy Uniwersytetu Manchesterskiego dotyczące tego okresu.

Ferranti, firma inżynierii elektrycznej z siedzibą w Manchesterze, nawiązała współpracę z uniwersytetem, by skomercjalizować projekt Mark 1 jako Ferranti Mark 1, dostarczony w lutym 1951 roku – szczegół, który bezpośrednio łączy komputerowy przełom Manchesteru z długą tradycją produkcyjną i inżynieryjną miasta, tą samą szeroką tradycją przemysłową opisaną w przewodniku rewolucja przemysłowa w Manchesterze, zastosowaną tu po prostu do zupełnie nowego rodzaju maszyny sto lat później.

Miejsca do odwiedzenia w dzisiejszym Manchesterze

Sackville Gardens, centrum Manchesteru (w pobliżu Canal Street i skraju kampusu uniwersyteckiego): brązowy pomnik Turinga siedzącego na ławce, odsłonięty w 2001 roku, przedstawia go trzymającego jabłko – nawiązanie do spornego, choć powszechnie powtarzanego szczegółu, że nadgryzione jabłko znaleziono w pobliżu jego ciała, czasem łączonego (bez twardych dowodów) z logo Apple Inc., choć Apple zaprzeczyło jakiemukolwiek celowemu nawiązaniu. Pomnik znajduje się w Sackville Park, który graniczy również z Canal Street – zobacz przewodnik po Canal Street, by poznać własną, istotną historię LGBTQ+ tej okolicy, co czyni ten niewielki park znaczącym, choć dyskretnym, punktem przecięcia dwóch ważnych wątków społecznej historii Manchesteru.

Kampus Uniwersytetu Manchesterskiego, Oxford Road: Alan Turing Building, otwarty w 2007 roku, mieści wydział matematyki uniwersytetu oraz (wraz z pobliskim National Graphene Institute) część wydziałów fizyki – to działający budynek akademicki, a nie muzeum, ale widoczny z Oxford Road i nazwany specjalnie na jego cześć. Historia uniwersytetu łączy się bezpośrednio z Manchester Museum, również przy Oxford Road, oraz z szerszym obszarem kampusu Uniwersytetu Manchesterskiego, warto się tam przejść, jeśli interesuje Cię akademicka strona miasta.

Science and Industry Museum, Castlefield: prezentuje ekspozycje z historii informatyki obejmujące Baby, Mark 1 i wczesną historię komputerową Manchesteru bardziej szczegółowo w formie fizycznych eksponatów niż jakiekolwiek inne pojedyncze miejsce w mieście, w tym repliki lub oryginalne komponenty, tam gdzie są dostępne – to najlepszy pojedynczy przystanek, jeśli chcesz naprawdę zrozumieć techniczną historię. Zobacz przewodnik po Science and Industry Museum.

GetYourGuideScience & Industry Museum: Private Tour2 h · Manchesterfrom $250Check availability →

Późniejsze badania Turinga w Manchesterze: poza samą informatyką

Choć Baby i Mark 1 dominują w popularnych relacjach o manchesterskich latach Turinga, niektóre z jego najbardziej oryginalnych, późniejszych prac odeszły od sprzętu i oprogramowania komputerowego w stronę tego, co dziś nazwalibyśmy biologią matematyczną. Jego artykuł z 1952 roku „The Chemical Basis of Morphogenesis” zaproponował model matematyczny (układy reakcji-dyfuzji) wyjaśniający, jak wzory – umaszczenie zwierząt, układ liści i inne formy naturalne – mogą powstawać z prostych, leżących u ich podstaw procesów chemicznych, bez żadnego centralnego planu czy projektanta.

Teoria w dużej mierze wyprzedzała ówczesną biologię eksperymentalną i za życia Turinga spotkała się ze stosunkowo niewielkim zainteresowaniem, ale od tamtej pory stała się fundamentalnym punktem odniesienia w biologii matematycznej i naukach rozwojowych, szeroko cytowanym od lat 90. XX wieku, gdy techniki laboratoryjne w końcu na tyle dogoniły teorię, by bezpośrednio przetestować jego przewidywania. Praca ta była prowadzona w Manchesterze równolegle z badaniami komputerowymi Turinga, wykorzystując wczesne maszyny uniwersytetu do wykonywania obliczeń, które byłyby niepraktyczne ręcznie – naprawdę wczesny przykład biologii obliczeniowej, na dekady przed powstaniem tego terminu.

Ta strona manchesterskiego dziedzictwa Turinga jest dużo mniej widoczna w fizycznych upamiętnieniach miasta niż historia komputerowa, ale można argumentować, że jest równie istotna dla jego ogólnej reputacji naukowej, i warto o niej wiedzieć, jeśli Twoje zainteresowanie Turingiem wykracza poza popularną narrację o Bletchley Park i historii komputerów.

75. rocznica i trwające upamiętnienie

Kamień milowy Baby z 21 czerwca 1948 roku był obchodzony wydarzeniami rocznicowymi na Uniwersytecie Manchesterskim w kolejnych dekadach, a twarz Turinga pojawiła się na banknocie 50 funtów Bank of England od 2021 roku – jako pierwsza osoba LGBTQ+ na banknocie Bank of England, co powszechnie uznaje się za świadomy akt uznania, biorąc pod uwagę okoliczności jego śmierci. Komputerowe dziedzictwo Manchesteru trwało też instytucjonalnie: uniwersytet pozostał znaczącym ośrodkiem badań nad informatyką przez dekady po śmierci Turinga, a szersza tożsamość Manchesteru jako miasta technologii i uniwersytetu (ma jedną z największych jednolokalizacyjnych populacji studenckich w Europie) częściowo wywodzi się z tej powojennej pracy komputerowej.

Jak to wpisuje się w szerszą historię Manchesteru

Manchesterskie lata Turinga stoją w ciekawym kontraście do reszty historii miasta opisanej na tej stronie: odrębne od historii rewolucji przemysłowej i przędzalni bawełny (zobacz rewolucja przemysłowa w Manchesterze oraz Cottonopolis i przędzalnie bawełny) oraz od politycznie radykalnej historii Peterloo i sufrażystek, ale spójne z długim wzorcem Manchesteru jako miejsca, w którym dochodzi do praktycznej, zmieniającej świat innowacji, a nie tylko jej teoretyzowania – tym samym wzorcem, który sto lat wcześniej dał pierwszą międzymiastową kolej i pierwszy prawdziwy kanał.

Proces z 1952 roku: co się wydarzyło i jakie były ówczesne konsekwencje

W styczniu 1952 roku Turing zgłosił manchesterskiej policji włamanie do swojego domu w Wilmslow; podczas śledztwa przyznał się do relacji seksualnej z młodszym mężczyzną, Arnoldem Murrayem, który miał związek z włamaniem. Zgodnie z obowiązującym wówczas prawem (Criminal Law Amendment Act z 1885 roku) dobrowolne akty homoseksualne między mężczyznami były przestępstwem niezależnie od kontekstu, a Turing został oskarżony i skazany za „rażącą nieprzyzwoitość” w marcu 1952 roku. Dano mu wybór między więzieniem a warunkowym zwolnieniem uzależnionym od poddania się terapii hormonalnej (chemicznej kastracji poprzez zastrzyki z estrogenem), mającej na celu zmniejszenie libido – wybrał to drugie, przechodząc roczną terapię ze skutkami ubocznymi obejmującymi zmiany fizyczne, które uważał za upokarzające.

Skazanie kosztowało go również dostęp do informacji niejawnych, kończąc jego pracę konsultacyjną dla Government Communications Headquarters (GCHQ) – gorzka ironia, biorąc pod uwagę, że jego wcześniejszy wojenny wkład w łamanie szyfrów był bezpośrednim fundamentem powojennych brytyjskich zdolności wywiadu sygnałowego. W tym okresie kontynuował swoje badania uniwersyteckie w Manchesterze, w tym opisaną wyżej pracę nad morfogenezą, ale koledzy i biografowie na ogół opisują ten proces i jego następstwa jako istotne źródło cierpienia w jego ostatnich dwóch latach życia, choć dokładny związek między tym cierpieniem a jego śmiercią w 1954 roku pozostaje, jak wspomniano wyżej, kwestią trwającej debaty historycznej, a nie ustalonym faktem.

Praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania

Sackville Gardens to bezpłatny, zawsze otwarty park publiczny, 10 minut pieszo od Piccadilly Gardens lub pięć minut pieszo od stacji Oxford Road. Alan Turing Building to działający budynek uniwersytecki bez publicznych zwiedzań, najlepiej oglądać go z zewnątrz lub mijając po drodze, jeśli idziesz korytarzem Oxford Road w stronę Manchester Museum lub Whitworth Gallery – zobacz przewodnik po Whitworth Gallery. Wstęp do Science and Industry Museum jest bezpłatny; zaplanuj co najmniej 45 minut na galerie poświęcone informatyce, jeśli to Twoje główne zainteresowanie, dłużej, jeśli łączysz to ze zwiedzaniem reszty muzeum.

Dla szerszej wizyty w mieście obejmującej tę historię zobacz plan 3 dni w Manchesterze oraz plan kulturalny na 2 dni, które oba mają miejsce na dodatkowy objazd po okolicy uniwersyteckiej.

Szersza reputacja Turinga i jak rozwijała się po Manchesterze

Przez dekady po jego śmierci w 1954 roku wkład Turinga w informatykę i łamanie szyfrów pozostawał stosunkowo nieznany szerokiej publiczności, częściowo dlatego, że jego wojenna praca w Bletchley Park pozostawała oficjalnie tajna na mocy Official Secrets Act aż do połowy lat 70., a częściowo dlatego, że piętno związane z jego skazaniem w 1952 roku zniechęcało do otwartej dyskusji o jego życiu w okresie, gdy homoseksualizm pozostawał przestępstwem w Wielkiej Brytanii aż do 1967 roku (a wiek przyzwolenia pozostawał nierówny przez kolejne dekady potem). Publiczne uznanie znacząco wzrosło od lat 80. XX wieku, gdy historia Bletchley Park została odtajniona i spopularyzowana, przyspieszając gwałtownie po filmie „Gra tajemnic” z 2014 roku, który przybliżył jego historię globalnej masowej widowni, i ponownie po przeprosinach rządu w 2009 roku oraz królewskim ułaskawieniu w 2013 roku, które nadały jego osobistej historii formalne, choć bardzo spóźnione, oficjalne uznanie.

Własne upamiętnienie Turinga przez Manchester rosło równolegle z tą szerszą reputacją – pomnik w Sackville Gardens (2001) powstał ponad dekadę przed filmem i ułaskawieniem, co odzwierciedla stosunkowo wczesne uznanie jego znaczenia przez miasto, podczas gdy Alan Turing Building Uniwersytetu Manchesterskiego (2007) oraz stała obecność jego historii w galeriach Science and Industry Museum odzwierciedlają instytucję, której zależy na podkreśleniu i zachowaniu swojego związku z jedną z najbardziej doniosłych postaci naukowych XX wieku.

Najczęściej zadawane pytania o Alana Turinga w Manchesterze

Czy Alan Turing pracował w Bletchley Park czy w Manchesterze?

W obu miejscach, w różnych okresach – jego słynna wojenna praca przy łamaniu szyfrów odbywała się w Bletchley Park (1939-45); jego powojenna praca komputerowa, w tym Manchester Baby i Mark 1, miała miejsce na Uniwersytecie Manchesterskim od 1948 roku aż do jego śmierci w 1954 roku.

Gdzie zmarł Alan Turing?

W swoim domu w Wilmslow, w hrabstwie Cheshire, około 25 minut pociągiem od centrum Manchesteru, w czerwcu 1954 roku.

Czy w Manchesterze jest dedykowane muzeum Alana Turinga?

Nie ma osobnego muzeum, ale galerie informatyczne Science and Industry Museum szczegółowo omawiają jego i uniwersytecką powojenną pracę, a pomnik w Sackville Gardens oraz Alan Turing Building uniwersytetu fizycznie upamiętniają jego dziedzictwo w mieście.

Czym jest Manchester Baby?

Manchester Small-Scale Experimental Machine, po raz pierwszy pomyślnie uruchomiona 21 czerwca 1948 roku na Uniwersytecie Manchesterskim, powszechnie uznawana za pierwszy na świecie komputer, który przechowywał i uruchamiał program z własnej pamięci elektronicznej – fundamentalną architekturę „programu zapisanego w pamięci”, z której korzysta odtąd zasadniczo każdy komputer.

Dlaczego na pomniku Alana Turinga w Sackville Gardens jest jabłko?

Nawiązuje do nadgryzionego jabłka znalezionego w pobliżu ciała Turinga po jego śmierci, choć dokładny związek między jabłkiem a przyczyną śmierci wciąż jest przedmiotem debaty historyków, a jakikolwiek związek z logo Apple Inc. jest sporny i zaprzeczany przez samo Apple.

Czy śmierć Alana Turinga na pewno była samobójstwem?

Dochodzenie z 1954 roku uznało to za samobójstwo poprzez zatrucie cyjankiem, ale niektórzy historycy od tamtej pory argumentowali, że prawdopodobne było przypadkowe narażenie podczas domowych eksperymentów chemicznych; ta niejednoznaczność jest ogólnie uznawana, a nie rozstrzygnięta.

Jak Alan Turing jest dziś oficjalnie upamiętniany w Wielkiej Brytanii?

Otrzymał przeprosiny rządu (2009) i królewskie ułaskawienie (2013) za swoje skazanie z 1952 roku, widnieje na banknocie 50 funtów Bank of England (od 2021 roku), a „ustawa Alana Turinga” z 2017 roku z mocą wsteczną ułaskawiła innych mężczyzn skazanych na podstawie podobnych historycznych przepisów.

Czy mogę zwiedzić kampus Uniwersytetu Manchesterskiego jako turysta?

Tak, kampus przy Oxford Road to otwarta, ogólnodostępna przestrzeń, po której można spacerować (choć same budynki są przeznaczone dla pracowników i studentów); łatwo połączyć go z pobliskim Manchester Museum i Whitworth Gallery, oba otwarte dla publiczności.